Անկախության 25-րդ տարում Հայաստանում դեռ քննարկվում է դրա անհրաժեշտությունն ու նպատակահարմարությունը: Քաղաքական գործիչ կոչվողները, քաղաքական վերլուծաբան անվանվողները, քաղաքականությամբ չզբաղվողները բանավիճում են հայ ժողովրդի՝ անկախությանը անպատրաստ լինելու, այդպիսով հզոր՝ հիմնականում հասկացվում է Ռուսաստանը, պետության հովանավորության տակ լինելու կամ մտնելու անհրաժեշտության, անկախության իլյուզիա լինելու վերաբերյալ:
Ճակատագրապաշտական արտահայտությունը դեմքերին նրանք պնդում են, որ հայերն ախր սեփական պետությունը չսիրող ժողովուրդ են, որ մերժել են իրենց թագավորներին ու իշխաններին, հաճույքով խոնարհվելով օտար տիրակալներին ու լծին: Ու վկայակոչում պատմությունը:
Մեր անհստակ, շատ դեպքերում տարամեկնելի ու միակողմանի շարադրված պատմությունը: Որը չգիտենք էլ կարգին:
Սեփական պատմությունը ճիշտ իմանալն աներկբա անհրաժեշտություն է՝ սխալներից դասեր քաղելու և փորձառության առումով: Ներկան անպաճույճ ձևավորելու և ապագային հասնելու համար, ինչն անհնար է դառնում անցյալի ստի ու կեղծիքի պատճառով:
Կարդացեք նաև
Կեղծվա՞ծ է մեր անցյալի պատմությունը, և եթե այո, ապա որտե՞ղ և ե՞րբ: Ի՞նչն է տարաշարադրված և ի՞նչ նպատակով:
Ու ինչպե՞ս է հնարավոր դա պարզել:
Կարծում եմ՝ սա պահանջում է երկար տարիների, բազմաթիվ մասնագետների, անաչառ հետազոտությունների և ուսումնասիրությունների համատեղման, համադրման նվիրում ու ջանք:
Փորձեր եղել են հարկավ, իմ մտքին Առաքել Բաբախանյանն է գալիս և Ռաֆայել Իշխանյանը: Ազգային փարիսեցիության դեմ միայնակ մնացած Մտավորականներ:
Բայց չեմ կարող ու չեմ ցանկանում անցյալի պատմության անկեղծության այս մեծ բանավեճի մեջ մտնել հիմա՝ շարադրված այս թեմայով:
Մեր ներկա պատմությունը թե արտացոլում է անցյալը, ուրեմն աղերս կլինի դրան, պատկերը կերևակվի: Ու թե բարեբախտաբար ոչ, ուրեմն դասերը քաղված են, անցյալը փաստագրված ու կարևոր հիշողություն այլևս: Բայց այդ պատմությանն էլ չեմ անդրադառնում մանրամասնությամբ: Ավելի շուտ ուզում եմ խոսել նորօրյա պատմության առկա հանգրվանի՝ Հայաստանի Հանրապետության՝ մեր ներկա պետականության բովանդակության ու ձևի մասին:
Խորհրդային Միության փլուզման արդյունքում և Ղարաբաղյան շարժման հանգուցալուծում որպես հռչակվեց Հայաստանի Հանրապետությունը՝ որպես հայ ժողովրդի նպատակների ու իղձերի իրագործման հարթակ, տարածություն, համակարգ ու մեխանիզմ:
Արդյոք ձևակերպվե՞լ են դրանք՝ այդ նպատակները, հասարակական ըմբռնմամբ: Եվ ի՞նչ համապարփակությամբ:
Եվ իրագործման ո՞ր փուլում են այժմ:
Ուրեմն, ամեն ինչ հերթով…
Սկիզբը
Պետականության վերականգնման գործընթացը սկսվեց Արցախի պահանջատիրությամբ: Համաժողովրդական շարժման մասին պատմաբանները դեռ կգրեն: Կառաջադրվեն դրա ձևավորման նոր վարկածներ՝ լրացնելով հները: Ժամանակն, այնուամենայնիվ, ավելի անաչառ կլինի, հետահայաց վերլուծումը նույնպես:
Նույնիսկ եթե հիմնավորվի Սովետական ԿԳԲ-ի կողմից դրա հրահրման տարբերակը, մի բան կարելի է փաստել հստակ. Շարժումն ընթացավ բոլորովին այլ հունով և չարդարացրեց ՍովետՄիության ղեկավարության սպասումները՝ եթե դրանք առկա էին ի սկզբանե կամ ինչ-որ փուլից սկսած, իր կառավարելիության առումով: Ի վերջո, Շարժումը իրեն ծնունդ տված հասարակության պահանջների վերաձևակերպման, քաղաքական իրադրության փոփոխության, արտաքին գործոնների ու գործընթացների կտրուկ աքսելերացիայի արդյունքում լրացրեց իր բովանդակությունը, փոխեց շեշտադրումները և վերակողմնորոշվեց վերաիմաստավորվեց ի անկախության ու ազգային-ազատագրական շարժման:
Հնարավոր է, որ 1988թ-ի մարտին այն ժամանակվա Թատերական հրապարակում ձևավորված Ղարաբաղ կոմիտեն չէր պատկերացնում, որ ընդամենը երկու տարի անց ձևավորելու է ԽՍՀՄ-ում առաջին բազմակուսակցական պառլամենտը՝ ժողովրդավարական ներկայացուցչությամբ: Հնարավոր է, որ ոչ-ոք չէր կանխատեսում խորհրդային միության փլուզումը երեք տարի անց: Բայցև փաստեմ, որ շատ հեղափոխություններ սկսվել են ժողովրդական հուզումներից կամ սոցիալական ընդվզումներից: Ու անգամ դրական էր, որ շարժումը վերընթաց եղավ, հասունացավ ու հասունացրեց իրեն սնող ժողովրդին: Շարժումն ու ժողովուրդը աճեցին, հզորացան իրար հետ, սիմետրիկ ու նույն ժամանակային տիրույթում: Ու Շարժման հզորությունն ու մասշտաբայնությունը դրանից էր:
Շարժումը նոր ժամանակի ծնունդ էր, զարգացմանը միտված փոփոխությունների, որ դեռ համակարգված չէին ու խլրտում էին օդում, բայց նյութականանում էին: Այն նոր մշակույթ էր առաջարկում քաղաքական կուլտուրա չունեցող հասարակությանը՝ ազատ մտքի, ազատ խոսքի ու ժողովրդավարական առաջնորդության մշակույթ:
«Ղարաբաղ» կոմիտեն, համենայն դեպս այդ կառույցի հիմնական կազմը, ինչքան էլ որ Շարժումը ղեկավարող մարմին էր՝ իր բովանդակության մեջ ժողովրդական և աշխատելաոճի ու որոշումների ընդունման առումով ժողովրդավարական էր: Կոմիտեի անդամները իրավամբ ներկայացնում էին հանրության տարբեր շերտեր, բայց բոլորն էլ մտավորականության ներկայացուցիչներ էին՝ մեծամասնության մեջ ազգային:
Համենայն դեպս, նույնիսկ տոհմիկ հակաշարժումականները/հհշականներն անգամ չեն կարող համոզել, որ Ռաֆայել Ղազարյանը ռեժիմի սիրելի գիտնական էր, Վանո Սիրադեղյանը կոմունիստական կերակրատաշտից սնվող գրող կամ Սամսոն Ղազարյանը՝ ԿԳԲ-ի գործակալ: Նույնը Վազգեն Մանուկյանի, Բաբկեն Արարքցյանի, Դավիթ Վարդանյանի, Ալեքսան Հակոբյանի, Համբարձում Գալստյանի ու Սամվել Գևորգյանի մասով:
Օբյեկտիվ լինելու համար նշեմ, որ հետագայում, այո, որոշակի հարցեր առաջացան Աշոտ Մանուչարյանի գործունեության հետ կապված. Ռուսական ուղղվածությունն ու ազդեցությունը ակնհայտորեն գերազանցում էին Անկախ պետության քաղաքական ու պետական գործչին թույլատրելի սահմանները անվտանգության և էթիկայի առումներով:
Ինչ վերաբերում է հետագայում կենտրոնական դեմք դարձած Լևոն Տեր-Պետրոսյանին, ապա որպես երկրի առաջին նախագահ, նրան և իր գործին կանդրադառնամ հաջորդ մասում:
Մինչ այդ նշեմ, որ Շարժման առաջնորդների առաջարկած բարոյական և թափանցիկ քաղաքականությունը՝ կարևորագույն գործոն էր նրա համաժողովրդականության և նաև բարձր նշաձող հենց Ղարաբաղ կոմիտեի համար: Ժողովրդին տեղյակ էր պահում բոլոր քայլերի մասին, մարդիկ կարող էին առաջարկներ անել հարթակից, հրապարակում մարդկանց մեջ համերաշխություն էր և սեր, անհատները սեփական դրամով սնունդ էին բերում, ավտոբուսների, նույնիսկ պետական ծառայողական ավտոմեքենաների վարորդները աշխատանքից ազատվելու վտանգն աչքերի առաջ, հանրահավաքներից հետո ուղևորներին անվճար տեղափոխում էին :
Բարոյականությունն այո համարվում էր քաղաքականության անքակտելի մաս և կարելի է պնդել, որ նրանից աստիճանաբար հրաժարումն, ի վերջո, շարժումն անկման տարավ՝ ժողովուրդը տարանջատվեց հարթակի տղաներից, մեկուսացավ և արդյունքում խորթացավ նորաստեղծ անկախ պետությունից:
Սրա աղետալի հետևանքներն ակնհայտ երևացին հետո, սակայն այդ մասին քիչ հետո:
Իսկ այդ ժամանակ Հայաստանն իրավամբ ժողովրդավարության ջահակիրն էր, և մերձբալթյան հանրապետություններից, Ուկրաինայից, Վրաստանից դեմոկրատական շարժումների ղեկավարները գալիս էին Երևան, դասեր քաղելու մեզնից, ոգեշնչվելու մեր միասնությամբ:
Դրանք ազգային հպարտության տարիներ էին, զարգացած աշխարհի մաս կազմելու և համամարդկային արժեքներին մեր առնչության ու դրանց հետ ընդհանրության հրաշալի ժամանակ:
Մենք հաղթանակած հասարակություն էինք, իշխանություն ու երկրի տեր քաղաքացիներ:
Այս վերջինը կարծում եմ ամենակարևոր ձեռքբերումն էր, որի շնորհիվ հաղթահարվեցին հետագա սոցիալ-տնտեսական դժվարությունները, և ապա հաղթանակեցինք արցախյան պատերազմում:
Մարդիկ հացի հերթեր էին կանգնում, իրար նաև հրում, գոռգոռում, բայց ամբողջության մեջ մեր հանրությունը պատվով տարավ պատերազմի փորձությունը, իր որդիներից շատերը գիտակցաբար գնացին ինքնազոհողության:
Մենք կռվում էինք մեր երկրի համար, ու տիրոջ իրավունքով դժգոհում էինք կառավարությունից սխալների համար, հայհոյում իշխանություններին անարդարության պատճառով:
Անարդարությունը եղավ առաջին հիասթափությունը հարազատ պետությունից, առաջին անջրպետումը:
Անարդարությունը, քանզի Ազատության հրապարակում մարդիկ հավասար էին իրար և հարթակում կանգնածներին, սակայն պատերազմի տարիներին, ինչպեսև պատահում է այլուր, հանկարծ պարզվեց, որ կան որոշները, ովքեր, ինչպես Ջորջ Օրուելն է գրել, ավելի հավասար են, քան մնացածը:
Սա բարոյականությունից առաջին հետքայլն էր, որ հետո նահանջ դարձավ:
Այնուամենայնիվ, շարժման անկումն ավելի շատ կապում եմ նրա նվիրյալներից շատերի հեռանալու, մի կողմ քաշվելու հետ, հատկապես այն պահին, երբ այն հասավ իր տրամաբանական փուլին՝ իշխանություն վերցնելուն:
Վահե ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ
