«Արցախը մերը չի եղել» պնդումը բախվում է փաստագրական իրականությանը։ Եթե մի տարածքում տասնամյակներով ու դարերով ապրում է հարյուր հազարավոր հայ բնակչություն, գործում են հարյուրավոր հայկական եկեղեցիներ, դպրոցներ, ուսուցիչներ, ծխական համայնքներ և մշակութային հաստատություններ, ապա այդ տարածքի հայկական ինքնությունը ժխտելը պատմական փաստերի կոպիտ անտեսում է։
Ահա փաստերը.
Ժողովրդագրություն
- 1851 թ.՝ Արցախում արձանագրվել է 51,000 հայ բնակչություն, 203 բնակավայր
- 1886 թ.՝ 193,000 հայ բնակիչ, որից միայն Շուշիում՝ 20,000 հայ
- 1893/94 թթ.՝ 126,026 հայ բնակիչ (22,052 տուն)
- 1909 թ.՝ 190,000 բնակիչ, 226 գյուղ
- 1922 թ.՝ նույնիսկ պատերազմներից ու կոտորածներից հետո՝ 63,752 հայ բնակիչ
- 2015 թ.՝ 151,000 բնակիչ
Շուշիի հայ բնակչությունը
Կարդացեք նաև
- 1851 թ.՝ 7,692
- 1886 թ.՝ 20,000
- 1893 թ.՝ 21,000
- 1897 թ.՝ 14,420
- 2009 թ.՝ 3,900
- 2020 թ.՝ 4,100
Եթե «չենք ապրել», ապա ինչպե՞ս էր Շուշին տասնյակ հազարավոր հայերով բնակեցված։
Կրթական կյանք
- 1893/94 թ.՝
– 17 ծխական դպրոց
– 46 ուսուցիչ
– 1,686 աշակերտ
- 1909 թ.՝
– 68 դպրոց
– 102 ուսուցիչ
– 4,586 աշակերտ
Սա պատահական ներկայություն չէ։ Սա կազմակերպված հայկական կրթական համակարգ է։
Եկեղեցական և հոգևոր կյանք
- 1893 թ.՝ 215 գործող եկեղեցի
- 1909 թ.՝ 221 եկեղեցի
- 1914 թ.՝ 222 եկեղեցի ու վանք
Քահանաներ
- 1851 թ.՝ 214
- 1893 թ.՝ 229
- 1909 թ.՝ 219
- 1914 թ.՝ 180
Հարյուրավոր եկեղեցիներ և հարյուրավոր հոգևորականներ չեն առաջանում դատարկ տարածքում։
Արցախի հայկական հաստատությունների շարունակականությունը
- 2004 թ.՝ 17 գործող եկեղեցի
- 2016 թ.՝ 49
- 2018–2020 թթ.՝ 66 եկեղեցի ու վանք
Պատմությունը դատում են փաստերով, ոչ թե հայտարարություններով։
Արցախում հայը ոչ միայն ապրել է, այլև՝ կառուցել է, սովորեցրել է, աղոթել է, ստեղծել է համայնք, պահել է դպրոց, շենացրել է քաղաք ու գյուղ։
Ուստի երբ հարց է հնչում՝ «ի՞նչով էր Արցախը մերը», պատասխանը տրված է հենց վիճակագրությամբ. 190.000 հայ բնակչությամբ, 226 գյուղով, 221 եկեղեցով, 68 դպրոցով, 4.586 աշակերտով, 102 ուսուցիչով և Շուշիի տասնյակ հազարավոր հայ բնակչությամբ։
Երբ 1851-2020 թվականը փաստաթղթերով արձանագրված են հարյուրավոր հայկական բնակավայրեր, մինչև 190,000 հայ բնակչություն, տասնյակ դպրոցներ, հազարավոր աշակերտներ, ուսուցիչներ և հարյուրավոր եկեղեցիներ, «Արցախը հայկական չի եղել» պնդումը պարզապես չի դիմանում թվերի ծանրությանը, քանզի պատմությունը գնահատվում է փաստերով, իսկ փաստերը հստակ են՝ Արցախը եղել է հայկական ոչ թե հայտարարություններով, այլ այնտեղ ապրած, ստեղծած ու իր ներկայությամբ այդ հողը հազարամյակներով հայկական պահած հայ ժողովրդի կյանքով։
Տեր Արարատ քահանա Պողոսյան
